भुरुपशास्त्र व खाणकाम ( Geo-morphology and Mining )
भुरुपशास्त्र व खाणकाम ( Geo-morphology and Mining )
भुरुपशास्त्रामध्ये खडक
आणि खडकांच्या रचनेचा अभ्यास केला जातो. त्यावरून कोणत्या प्रदेशामध्ये स्तरीत खडक,
अग्निजन्य व रूपांतरित खडक आढळतात हे समजते. खनिजाचे मिश्रण म्हणजे खडक होय.
कोणताही खडक दोन किंवा त्यापेक्षा अधिक खनिजांपासून तयार होत असतो. विविध प्रकारच्या खडकामध्ये
वेगवेगळ्या प्रकारची खनिजे आढळून येतात. जेथे खडकांमध्ये एकाच प्रकारच्या खनिजाचे
प्रमाण जास्त असते, त्या ठिकाणी खाणकाम व्यवसाय चालू शकतो.
भूपृष्ठरचनेच्या दृष्टिकोनातून एखादा दुर्गम प्रदेश असला तरी खनिजाच्या
म्हत्वानुसार त्या ठिकाणी खाणकाम व्यवसाय चालू शकतो. अलास्कासारखा दुर्गम प्रदेशात
सोने सापडले आहे. त्यामुळे त्या प्रदेशाला महत्व प्राप्त झाले आहे. स्तरीत
खडकामध्ये वनस्पति आणि प्राणी यांचे अवशेष गाडले गेलेले असतातत. त्यामुळे स्तरीत
खडकामध्ये दगडी कोळसा आणि खनिज तेल मोठ्या प्रमाणावर सापडते,
तर ज्या ठिकाणी ज्वालामुखी क्रिया मोठ्या प्रमाणावर होऊन गेलेल्या आहेत. अशा
प्रदेशात रूपांतरित खडक मोठ्या प्रमाणावर सापडतात. रूपांतरित खडकाला
आर्थिकदृष्ट्या महत्व असल्यामुळे संगमरवर व स्लेट
हे दगड काढण्यासाठी खाणकाम व्यवसाय विकसित होतो. म्हणजेच भुरुपशास्त्राच्या
अभ्यासवरून कोणत्या प्रदेशात कोणती खनिजे सापडतील याविषयी अनुमान काढता येतो.
भूशास्त्राचा इतिहास
भूगोलाप्रमाणेच
भुरुपशास्त्र हे देखील एक प्राचीन शास्त्र आहे. इ.स.पू.पाचव्या शतकात हिरोडोटस
इ.स.पू. पहिल्या शतकात स्त्रबो तसेच एव्हाना या अभ्यासकांनी भौतिक प्रक्रियांनी
भुरुपे निर्माण होतात. याची स्पष्टीकरण दिली आहेत. जेम्स हट्टन ( 1726 – 1797)
यांच्या भुरुपशास्त्राच्या आधुनिक विचारप्रणालीने आधुनिक भुरुपशास्त्राची सुरुवात
झाली. जेम्स हट्टन, जॉन प्लेफेयर व चार्ल्स लिल यांनी जलप्रवहामुळे
दर्यांची निर्मिती होते असे मत मांडले होते.
जी. के. गिलबर्ट हे
एकोणीसाव्या शतकातील एक प्रमुख भुरुपशास्त्रज्ञ होता. त्यांनी भुरुपांचे सर्वेक्षण
केले. त्यामुळे भुरुपशास्त्राच्या विकासास मदत झाली. गिलबर्ट यांनी भुहालचाली व
क्षरण, निक्षपण या प्रक्रिया विषयी मूलभूत कार्य केल्यामुळे त्यांच्या
अभयासात सुसंगतपणा आला. लेओनार्डो डा विंकी, बफ्फुन, दी.
टोझेट्टी,
जीओथर्ड, यांनी या विषयात मोलाची भर घातली
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा